Willen zorgen voor anderen: het kan te ver gaan!
Vind je het leuk om voor mensen te zorgen? Geweldig! Werk jij in de zorg omdat je van nature een zorgzaam persoon bent? Wat ontzettend mooi en passend! Was jij als kind al een zorgzaam en verantwoordelijk persoon? Supermooi en lief, maar hier wordt het al een beetje tricky.
Voel jij je geroepen om anderen te helpen? Of zelfs te redden? Voel jij je verantwoordelijk voor andermans geluk? Dan is de kans groot dat je tot op zekere hoogte codependent bent. In dit artikel ga ik je uitleggen wat codependentie is en hoe je eraan komt.
Codependentie is gevaarlijk voor jouw gezondheid en welzijn. En dat helpt uiteindelijk niemand. Evengoed lijden de eigenwaarde en zelfredzaamheid van de cliënt/patiënt eronder; ook dat helpt niemand.
Beter zorgen voor anderen dan voor jezelf
Mensen die in de zorg werken zijn vaak heel goed in het zorgen voor anderen, maar vaak minder goed in het zorgen voor zichzelf. Herken jij dit trekje bij jezelf of bij je collega’s? Loopt het soms wel eens uit de hand? Opgepast, want dan is er werk aan de winkel! Zelfzorg. Voordat je helemaal opbrandt. Niemand is erbij geholpen als jij jezelf weggeeft en leegtrekt. Als jij over je grenzen heen gaat om anderen maar te kunnen helpen. En aan jezelf voorbij gaat. Jezelf kwijtraakt. Jij hebt net zo goed liefdevolle zorg nodig. Ook jij bent een mens die liefde, zorg en aandacht verdient, net als je cliënten. Ook jij bent kwetsbaar en we willen jou niet missen.
Dat klinkt zo simpel en logisch, maar waarom lukt het je maar niet om écht beter voor jezelf te zorgen? Dat komt omdat het vaak een heel oud patroon is. Het zit zo diep in je gesleten dat het patroon jou ‘overneemt’, als een automatische piloot. Juist als je al gestresst bent. Want dan val je terug in je oude overlevingsmechanismen.
Overlevings- of aanpassingsstrategie
Iemand die van huis uit of van jongs af aan gewend is om voor anderen te zorgen, zal dit gedrag makkelijk blijven herhalen in de rest van haar of zijn leven. Dat is op zich iets prachtigs, maar alleen als je jezelf er niet in verliest en er bewust voor kan kiezen. Zodra dit gedrag dwangmatige trekjes krijgt en de gezondheid van jou als verzorger eronder gaat lijden, is het hoog tijd om eens aan eerlijk zelfonderzoek te doen. En je af te vragen of dit geen codependent gedrag is.
Je ziet dit vaak bij (een van de) kinderen uit een disfunctionele gezinssituatie, waarbij sprake was van een zieke, hulpbehoevende of verslaafde ouder. Dan kan de rol van helper een overlevingsstrategie voor jou geworden zijn. Maar er zijn meer aanleidingen en katalysatoren voor helpers- of reddersgedrag, zoals culturele of religieuze denkbeelden of een drang of behoefte om nodig of nuttig te zijn.
Er zijn natuurlijk allemaal gradaties, van relatief onschuldig tot uiterst ongezond. Maar codependent gedrag kan een glijdende schaal zijn, iets waar je als een sneeuwbal in rolt – dus wees alert!
Meer codependentie bij zorgpersoneel dan in andere branches
Het zal je niet verbazen dat een neiging tot codependency meer voorkomt bij zorgpersoneel dan in andere branches. En dan vooral bij de ‘echte’, meest letterlijke zorgtaken: denk aan verpleging, thuiszorg, ggz en sociale hulpverlening. Amerikaans, Turks en Koreaans onderzoek stelde bij 33% tot 50% van de onderzochte verpleegkundigen en sociaal werkers gemiddelde tot ernstige codependency vast.
Dat is eigenlijk ook best logisch. Iemand die zich van jongs af aan (al dan niet extra gemotiveerd door een disfunctionele gezinssituatie vroeger) al bovenmatig verantwoordelijk en geroepen voelt om anderen te helpen en verzorgen, zal dit gedragspatroon ook beroepsmatig in willen en kunnen zetten als talent en kracht. Je zult er heel goed in zijn en het zal je ook voldoening geven. Echter is ook hier je kracht tevens je zwakke plek, je valkuil. De carer’s fatigue oftewel zorg-burn-out ligt op de loer als je je eigen grenzen niet goed bewaakt.
Valkuil
Herken jij bij jezelf of bij je collega’s in de zorg dat ze beter voor anderen zorgen dan voor zichzelf? Dat ze zich schuldig voelen als ze (ook) even aan zichzelf denken, of dat zelfs helemaal vergeten? Trek dan aan de bel.
Wees je bewust van je valkuil en attendeer anderen erop. Veel mensen hebben een blinde vlek voor hun valkuil omdat hun ongezonde gedragspatroon al zo oud is en zo diep in ze zit gesleten. Het is een tweede natuur. Ze denken of zeggen: ‘Zo ben ik gewoon, ik wil dit zelf zo, ik kan dit goed, ik kan het niet laten’. Maar het kan makkelijk uit de hand lopen omdat ze het patroon, vanwege hun blinde vlek en gewenning, niet kunnen afremmen als het te ver gaat. Help elkaar bewust(er) worden.
Codependency is een zorgverslaving
Door codependency als een verslaving te beschouwen, kan de ernst van de zaak misschien duidelijker worden. Het niet kunnen laten om anderen te helpen, om voor anderen te zorgen. Ook als dit ten koste gaat van je eigen geestelijke en lichamelijke gezondheid. Dit is een dwangmatig/verslavend patroon dat je enerzijds een goed gevoel geeft. Je maakt mensen gelukkig, je bent nuttig bezig en je voelt je nodig en belangrijk. Anderzijds kan het té schadelijk zijn voor jouw eigen gezondheid en ontwrichtend zijn voor je dagelijks leven. Soms met desastreuze gevolgen.
Vooral veel vrouwen zijn van oudsher geprogrammeerd om voor anderen te zorgen en zichzelf weg te cijferen. Het (christelijk) geloof kan daar nog een schepje bovenop doen. Jezelf opofferen wordt als iets goeds en heiligs beschouwd, als een doel op zich. Bekende rolmodellen zijn Florence Nightingale en Moeder Teresa, en als mannelijk archetype natuurlijk Jezus die zich opofferde, ‘zijn leven gaf om de mensen te redden’.
Complimenten als ‘je bent mijn reddende engel’, ‘redder in nood’, ‘als ik jou toch niet had’, ‘wat zou ik zonder jou moeten’, ‘mijn steun en toeverlaat’, enzovoort, zijn mooi en fijn om te krijgen. Maar je kunt ze ook als een waarschuwingssignaal zien: als je structureel de redder van andere mensen bent, jezelf voor hun geluk verantwoordelijk voelt en jezelf daarbij structureel voorbij loopt en wegcijfert, gaat jouw zorg té ver. Dan is er sprake van een ongezonde, ziekelijke situatie: codependentie.
Codependentie heeft veel raakvlakken met het Florence Nightingale- of redderssyndroom
De term Codependency / Codependentie
De term codependency is afkomstig uit de context van verslavingen, vooral die van de gezinnen van alcoholisten. Eind jaren 70 werd de term voor het eerst gebruikt door Amerikaanse therapeuten die in de verslavingszorg werkten, specifiek binnen het 12-stappenprogramma van de AA (Anonieme Alcoholisten). Vanaf de jaren 80 won de term aan populariteit.
Hulpverleners merkten dat partners, familieleden en vrienden van verslaafden vaak een ongezond soort afhankelijkheid van de verslaving en problemen van de ander ontwikkelden: codependentie. Ze maakten zich afhankelijk door aan hun helpersrol een gevoel van eigenwaarde of nut te ontlenen. Ze hadden het ‘nodig om nodig te zijn’. Ze offerden hun eigen leven en welzijn op voor de ander, ook om conflicten te vermijden, de verslaving te verbergen of om te proberen de verslaafde persoon te redden. Op deze manier faciliteerden ze in feite het zelfdestructieve gedrag van de verslaafde. En gingen ze er zelf ook aan onderdoor.
In alle soorten relaties
Omdat sprake is van een wederzijdse afhankelijkheidsrelatie wordt het woordje co-dependent gebruikt. De hulpbehoevende heeft de verzorger nodig en de verzorger heeft het nodig om nodig te zijn. Codependent gedrag faciliteert enerzijds het zelfdestructieve gedrag van de verslaafde en kan anderzijds leiden tot een vicieuze cirkel waarin de codependente helper/verzorger zijn of haar eigen emoties, wensen en behoeften onderdrukt. Dit kan leiden tot ernstige (geestelijke) gezondheidsschade bij de helpende partij.
Tegenwoordig wordt de term codependency breder gebruikt om ongezonde afhankelijkheidsrelaties te beschrijven. Niet alleen in het geval van verslavingen, maar ook in andere contexten waarbij een persoon zichzelf opoffert voor de behoeften van een ander, vaak ten koste van het eigen welzijn. Deze dynamiek kan optreden in verschillende soorten relaties, of dat nou romantische relaties, vriendschappen, familierelaties of werkrelaties zijn. Iemand die in de ene relatie codependent gedrag vertoont, zal in andere relaties ook makkelijker in dit patroon terechtkomen.
In het tweede deel zal ik, aan de hand van persoonlijke praktijkvoorbeelden, ingaan op de relatie tussen hooggevoeligheid en codependentie en op het verschijnsel hoogfunctionerende codependentie.
Wil je meer bewustzijn en kennis van jezelf? Wil je werken aan je valkuilen? Licht laten schijnen op je schaduwkanten? Jouw eigen, unieke pad vinden en trouw zijn aan jezelf? Ik help je er graag bij. Al dan niet wandelend. Stuur me een mailtje en ik neem contact met je op.