Karin Leeuwenhoek
De spirituele bypass is een valkuil voor iedereen die zich bezighoudt met religieuze of spirituele beoefening. ‘Bij een spirituele bypass gebruiken we vaak het doel van verlichting of bevrijding om boven de rauwe en rommelige kant van ons mens-zijn uit te stijgen, vóórdat we die echt helemaal aangekeken hebben en er vrede mee hebben gesloten,’ aldus mijn leermeester John Welwood (1943-2019).
Ik wil mensen begeleiden bij hun geheel eigen psychospirituele ontwikkeling en ontdekkingsreis, een voor iedereen uniek levenspad, en ze alert houden tijdens dit levenslange werk in uitvoering.
Je neemt altijd jezelf mee
Wees je ervan bewust dat je voorkeur voor een bepaalde religie, spirituele traditie of welke vorm van spiritualiteit dan ook, óók te maken heeft met jouw persoonlijke behoeftes én je beschadigingen, wonden, je oude zeer. Je neemt altijd jezelf mee. Opgepast dus, voor de spirituele bypass.
‘Bypassende’ praktijkvoorbeelden
Hier wat voorbeelden van ‘bypassende’ praktijken:
Een bovenmatige focus hebben op positiviteit en dankbaarheid.
Neerkijken op alles wat met ‘ego’ te maken heeft.
Mediteren om niet te hoeven voelen.
Intermenselijke relaties mijden en je terugtrekken in een spirituele wereld.
Plantmedicijnceremonies doen in de hoop op een quick-fix van je pijn.
Vergeven zonder eerst te verwerken.
Ideeën zoals ‘Alles gebeurt met een reden’ gebruiken om over moeilijke emoties heen te stappen.
Ik kan er zo nog 80 noemen.
Iedereen bypasst; iedereen omzeilt en onderdrukt lastige gevoelens weleens. We kunnen op allerlei manieren bypassen. Met onze ratio, trucjes en maniertjes, met afleiding en verdoving. En helaas óók met spiritualiteit. Wees alert. Want deze valkuil belemmert je geestelijke ontwikkeling. En is contraproductief aan het doel c.q. levenslange proces: je eigen weg naar God vinden.
NB: Ik gebruik het woord GOD hier in de ruimste zin des woords. Vul hier svp elk woordje in dat voor jou klopt! Het allerhoogste Bewustzijn, de Bron, levensstroom, hogere macht, Spirit, het goddelijke: elk woord schiet tekort voor dat mysterie waar wij uit geboren worden en weer in op zullen gaan.
Iedereen heeft een andere levensweg. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we onszelf onderweg niet voor de gek houden? ‘Ken uzelf’ en wees nieuwsgierig naar de blinde vlekken die jouw doen en laten sturen. De crux daarbij is: durf te voelen.
John Welwood en de term ‘spiritual bypass’
Psychotherapeut John Welwood gebruikte de term ‘spiritual bypassing’ voor het eerst in 1984, om een proces te beschrijven dat hij zag in zijn boeddhistische gemeenschap en ook in zichzelf: ‘Ook al probeerden de meesten van ons oprecht aan zichzelf te werken, toch zag ik een wijdverbreide neiging om spirituele ideeën en praktijken te gebruiken om onopgeloste emotionele issues uit de weg te gaan.’
Hij sprak ook wel van premature transcendence: voortijdig willen transcenderen, voortijdig naar de hemel of hogere spirituele sferen reiken. ‘Voortijdig’ omdat we nog niet rijp zijn. Omdat we onze menselijke ervaring nog niet helemaal zijn aangegaan, nog niet alles doorvoeld en verwerkt hebben. Want – een beeld dat ik graag gebruik – een wijnstok draagt betere vruchten als het wortelsysteem diep en sterk is. Het gedeelte van een plant dat je boven de grond ziet, reikt bij gezonde planten nog vele malen verder onder de grond. Een hoge boom met ondiepe wortels waait weg.
Je kunt pas echt de lucht in groeien en verder uitreiken als je goed geaard bent – en blijft.
Psychologisch werk in dienst van spiritueel werk
Hoe John Welwood ‘psychologisch werk in dienst van spirituele ontwikkeling’ stelt is van een ontroerende logica. Psycho-emotionele zelfontwikkeling als gezonde en vruchtbare basis voor spirituele groei.
Hoe Welwood onze ‘wezenskenmerken’ bewustzijn, openheid en liefde met elkaar verbindt, is van een beeldschone diepte en eenvoud (lees zijn levenswerk via PDFdrive.com). Ik zal dit in mijn eigen taal, en vanuit mijn eigen ervaring, proberen te verwoorden.
De wond van het hart en het verlies van onze openheid
Als (ongeboren) baby zijn we eerst nog volledig open, zacht, kwetsbaar en bereid om liefde te ontvangen en uit te wisselen. We voelen ons één met al wat is, we kennen niet anders.
Zo niet als baby al, dan vaak in de loop van onze kinderjaren begint echter een proces van zelfbescherming, afweer en afscheiding. We gaan een beetje dicht. We beginnen te verharden om onszelf te beschermen tegen de onveilige wereld om ons heen. Omdat onze natuurlijke openheid pijn doet en we onszelf nog geen veiligheid kunnen geven.
In plaats van onszelf volledig te delen en over te geven, gaan we ons afsplitsen en afsluiten. We verliezen onze liefdevolle openheid en zachtheid. En daarmee als het ware onze onschuld, onze heelheid en eenheidservaring, onze ‘voorwereldse ervaring van het paradijs’.
John Welwood noemt onze meest basale verwonding ‘de wond van het hart’. Die komt neer op het verlies van onze openheid en van de verbinding met liefde. En omdat die wond eigenlijk altijd ‘relationeel’ is – in de zin dat deze kwetsuur is ontstaan in relaties met anderen – is het vooral in de omgang met mensen dat we met deze wonden geconfronteerd worden.
Het is dan ook bij uitstek via de omgang met mensen dat we deze wonden kunnen helen.
Een bypass om onze hartenwond heen, hoe spiritueel die ook lijkt, is contraproductief en houdt je juist af van het uiteindelijke doel: een duurzame staat van heelheid en verbinding.
Feel it to heal it
Het leven maakt krassen op onze ziel, wonden in ons hart. Als we die niet willen voelen en verzorgen kunnen we nooit helen. Dan kunnen we niet opnieuw verzachten en openen. Weer worden als een baby, ons kleine kind terugvinden, maar nu met een volwassen bewustzijn en de veilige bedding die we onszelf als volwassene wél kunnen (leren) geven. De wond van het hart helen en zo ons vertrouwen in de liefde herstellen.
Met innerlijk werk, zowel psychologisch-emotioneel als spiritueel, kunnen we onze wonden verzorgen en steeds verder helen. Voorwaarde is wel dat we die wonden eerst erkennen, zien dat we erdoor belemmerd worden en dat er werk aan de winkel is. Onze pijn willen zien én voelen.
Feel it to heal it. De enige weg eruit is erdoorheen. Niet snel of hard, maar met zachtheid, rustig, stapje voor stapje.
Voorbij onze afgescheiden persoonlijkheid
Met zelfontwikkeling kun je, stukje bij beetje, je afweermechanismen en overlevingsstrategieën ontkrachten en loskomen uit hun greep. Een langzaam en regelmatig pijnlijk proces met veel (terug)vallen en opstaan. Want bij stress en andere triggers die onze persoonlijkheid een onveilig gevoel geven, zullen onze oude patronen, onze ‘beveiligers’, regelmatig weer de kop opsteken om ons te beschermen tegen pijn. Ze geven ons een gevoel van veiligheid en controle, maar houden ons ook gevangen binnen de cocon van het ego, ons zelfbeeld, onze afgescheiden persoonlijkheid.
Spirituele beoefening lijkt onze patronen en ongemakken sneller en effectiever aan te pakken. Door ‘simpelweg’ voorbij de geconditioneerde persoonlijkheid te gaan, deze te transcenderen. Bij spiritualiteit draait het immers om (de relatie tot) iets groters en ruimers, een bewustzijn dat ons menselijke denken, gevoel en lichaam overstijgt. Een hogere macht of allerhoogste bewustzijn waarbij ons beperkte ikje in het niet valt. Een ultieme realiteit die ons draagt en liefheeft.
Het besef van deze veel ruimere, tijd- en plaatsloze realiteit kan een gigantische steun en relativerende, troostende kracht zijn.
Pleisters op wonden
Spiritualiteit of religie kan je bij jouw helingswerk enorm steunen en inspireren.
Maar gebruik het niet als pleister op een open wond. Om je wonden mee te bedekken, ze niet te zien en niet te voelen. Want een etterende wond blijft de kop opsteken en je terugtrekken in je afgescheiden cocon.
Laat spiritualiteit geen substituut zijn, geen bypass of alternatief voor het aankijken, doorvoelen en verwerken van je ‘emotionele unfinished business’.
Als we onze issues niet willen aankijken, blijven ze bij ons op de deur kloppen. Achterstallig onderhoud leidt tot grote gebreken. Zeker als het om werk aan ons fundament gaat.
Onverwerkte pijn vertroebelt ons zicht en leidt ons af. Van de Ultieme Realiteit, maar evengoed van de verbinding met onszelf en anderen.
Alleen door bewustzijn en compassie te brengen naar ons gevoel en zo onze pijn en ongemakken te erkennen en te voelen, kunnen we oude wonden helen.
Gevoel vertelt wat ons aan het hart gaat
Gevoelens zijn boodschappen die opgepikt willen worden. Ze willen je aandacht. Anders blijven ze doorzeuren en rondgaan. Het kost heel veel kracht om een duveltje in een doosje te drukken, of een bal onder water te houden.
Emoties zijn snellere, meer fysieke signalen dat iets ons raakt. Ze hebben het nodig, zeker binnen in onszelf, om ruimte krijgen. Die energie moet in beweging komen, doorstromen, anders lopen we vast.
Gevoelens en emoties, gevoel, zegt ons wat ons aan het hart gaat, wat belangrijk voor ons is. En als iets ons diep raakt, kunnen we dat niet uit de weg gaan. Het blijft terugkomen tot we het aangaan. Het is er nu eenmaal, verzet is zinloos. En contraproductief, want het kost bakken met energie.
Alleen door onze wonden te voelen en met liefde te verzorgen kunnen we ze helen.
Eerlijk zijn over onze pijn
Hoe meer veiligheid en liefde we onszelf kunnen geven, hoe meer gevoel we aankunnen om te voelen.
Of je dat wilt – veel voelen – is een tweede. Vaak durven mensen hun gevoelens – vooral de ongemakkelijke – niet toe te laten, omdat het zo kwetsbaar voelt. Zo raken we afgesneden van ons hart en uit verbinding.
We doen vaak stoerder, harder, dan we ons deep down voelen. We willen onszelf niet diep laten raken. Om onszelf (schijn)veiligheid en controle te geven. Schijnveiligheid, want het houdt ons af van de overgave aan wat er nu eenmaal is.
Er zijn veel dingen die we niet willen voelen. Gevoelens die we met ons hoofd proberen weg te rationaliseren, emoties die we inhouden, wegslikken, wegdrukken. Voel maar eens…
Verharding scheidt onszelf af van de ander. En van alles wat ons raakt. Gevoelens van leegte, zinloosheid en eenzaamheid kunnen het gevolg zijn.
Als jij je van dit moeilijke gevoel bewust bent — en het niet bypasst — is dat weliswaar pijnlijk, maar wel een heldere boodschap dat wat je doet niet werkt.
De weg van de verzachting
De weg naar een echt open hart, ware verbinding en overgave aan wat is, begint bij de bereidheid om te voelen en te verzachten. Kracht vinden in kwetsbaarheid. Je durven laten raken. Eerlijk zijn over onze pijn.
Daarvoor is zachtheid het recept. Met openheid, bewustzijn en compassie de verhardingen laten smelten. Alleen door die verzachting kunnen we dichter bij onze oorspronkelijke staat van pure openheid, liefde en bewustzijn komen, waarbij we geen afscheiding meer ervaren tussen onszelf en de Ander.
Door te durven verzachten laten we meer van ons ware zelf zien. Door zachtheid in ons hart te brengen gaan we ons minder afgescheiden van onszelf en anderen voelen.
Maak je hart weer open en zacht. Om te beginnen voor jezelf.
Kijk met zachtheid naar jezelf en wat er in je omgaat. Met nieuwsgierigheid en zonder oordeel. Laat het licht van bewustzijn schijnen op je blinde vlekken. Kijk je emotionele pijn en ongemak aan.
En dan het magnum opus: de bereidheid om te voelen. Voelen wat is. Alles durven voelen, wíllen voelen. Voelen in het nu. Ja zeggen tegen alles wat je ervaart. Vanuit het vertrouwen dat zachtheid de weg is naar heling en heelheid.
Vertrouw daarbij op de spirituele wetten van het leven; verzachting zorgt voor ontspanning en ruimte en wordt liefdevol ondersteund vanuit de oneindige Bron.
De weg als doel
Geen makkelijke of snelle weg, toch kan alleen deze weg van het hart, de verzachting, ons dichter bij onze oorspronkelijke staat van openheid, liefde en bewustzijn brengen.
De pure staat waarin we geen afscheiding meer ervaren. Niet van de Bron, niet van ons diepe zelf, en – in dezelfde package deal – zelfs niet van andere wezens. Het ultieme doel. Een platonisch idee, een ideaal.
Maak je geen illusies en geen zorgen; die bereik je nooit. En al helemaal niet als het een doel op zich is, los van het proces.
Laat daarom de weg ernaartoe het doel zijn.
Het hart als brug tussen psychologie en spiritualiteit
Het leven is een weg om een ‘heel’ mens te worden. We kunnen helen door te durven voelen. Daaraan is te werken, zowel met zelfontwikkeling als met spiritueel werk. Idealiter een combinatie van beide, waarbij ze elkaar aanvullen en versterken.
Met ‘psychologisch’ innerlijk werk kunnen we werken aan onze emotionele issues – die vaak al heel jong zijn ontstaan – inclusief de (onbewuste) zelfsaboterende overtuigingen en gedragspatronen die daarbij horen en die ons authentieke zelf, welzijn en dagelijks functioneren belemmeren.
Met spirituele oefening kunnen we onze dieperliggende spirituele ‘ware natuur’ leren kennen, het open bewustzijn dat liefdevol en zonder oordeel is.
In de woorden van John Welwood: ‘Het meest wezenlijke doel van spirituele oefening is om ons te bevrijden van onze gehechtheid aan een beperkte, geconditioneerde persoonlijkheidsstructuur, zodat we ons realiseren dat we iets veel ruimers en weidsers zijn. Maar om echt de vruchten van die beoefening te kunnen plukken, zullen we eerst een werkbare zelfstructuur moeten hebben.’
Dit is wat hij bedoelde met psychologisch werk ten dienste van onze spirituele ontwikkeling.
Volledig mens zijn gaat volgens hem over bruggen smeden: tussen hemel en aarde, geest en materie. Tussen onze weidse ware natuur en onze beperkte persoonlijkheidsstructuur. Enerzijds hebben we een ‘gezond ego’ nodig dat kan omgaan met de moeilijkheden van deze wereld, anderzijds is het onze spirituele roeping of uitdaging om onze dieperliggende ware natuur te realiseren, die zo oneindig veel ruimer is dan deze menselijke, aardse vorm.
De brug daartussen loopt via het hart. Als mens kunnen we hemel en aarde verbinden en in onszelf in balans houden door een zacht en open hart te kweken. Door te voelen en te verzachten, ons hart steeds verder te openen. En zo een ‘heel’ mens te worden; heel spiritueel en heel menselijk.
Dit is wat Welwood bedoelde met het hart als brug tussen psychologie en spiritualiteit.
Het lichaam als instrument
Ons gevoel, ons ‘hart’, kunnen we het best gewaarworden via het lichaam. Via ons lichaam kunnen we voelen wat ons raakt. Kunnen we in contact komen met onze gevoelens, onze emoties. Het lichaam liegt niet. Door heel bewust te voelen kunnen we onszelf beter leren kennen, verzorgen en helen.
Dat is te leren, te oefenen, te ontwikkelen. Te doen. Zodat we dit steeds meer kunnen integreren in ons dagelijks leven en functioneren. We kunnen elkaar daar als mensen bij helpen. Aanmoedigen, ondersteunen, inspireren.
Ik vind dat de Focusing methode daar heel goed bij kan helpen. Die draait eigenlijk, heel simpel, om gewaarwording van de sensaties in je lichaam, het ‘vage’ gevoel steeds nader omschrijven en er simpelweg mee zijn, zonder het te willen veranderen. Pauzeren, inchecken bij jezelf, helemaal aanwezig zijn bij wat je op dat moment in je lijf voelt en daar compassie en ruimte aan geven.
Misschien dat, bijvoorbeeld, deze boeken, podcasts en oefeningen/meditaties ook jou verder op weg kunnen helpen. En je weet mij nu te vinden.
Een bizarre denkfout
Een heel persoonlijk verhaal als achtergrondinformatie: ik heb mezelf de afgelopen twee jaar nogal hardhandig onderzocht op die onverwerkte pijn en issues. Ik dacht dat ik dat mijn hele leven al deed; maar er ging een nieuwe (of eigenlijk héél oude) beerput open, getriggerd door een reeks verdrietige gebeurtenissen.
Die er eigenlijk op neerkwam dat ik de compassie voor mezelf had overgeslagen. Zelfliefde die ik, als geconditioneerd, zorgzaam persoon, onbewust relativeerde en bagatelliseerde als ‘onnodig’, ‘niet belangrijk’ of zelfs ‘egoïstisch’. Als héél klein meisje al. Flink en streng zijn voor mezelf, lief en gevend zijn voor anderen.
We snakken allemaal naar liefde maar leren vaak niet om die aan onszelf te geven… wat een bizarre denkfout! Een rare kronkel.
Ik wilde uitzoeken wat er niet klopte aan mijn fundament en mijn huis van de grond af aan opnieuw opbouwen. Alles herijken. De onderste steen moest boven. Daarbij heb ik mijn spiritualiteit ‘voor de zekerheid’ in de koelkast gezet, ik wilde er niets meer van ontvangen. Uit angst voor een spirituele bypass.
Ik wilde geen troost aannemen omdat ik zeker wilde zijn dat ik voelde wat er te voelen was. Dat ik mijn lessen leerde en spiritualiteit niet als pleister gebruikte, of als opium die me van de pijnlijke werkelijkheid af zou kunnen leiden.
Zo ben ik de verbinding met de Bron een tijdlang kwijtgeraakt, ik liet het bewust niet meer toe. Ik ben mijn geloof als het ware verloren. Een radicale aanpak, die ik mezelf nu anders zou gunnen. Dat is wat je krijgt van achterstallig onderhoud! Een donkere nacht van de ziel.
Geen fijn proces, heel eenzaam (ondanks de grote liefde om mij heen) en letterlijk ’godverlaten’. Ik geloof dat ik er nu eindelijk een beetje doorheen ben. En me, hopelijk, weer open kan gaan stellen voor de goddelijke energie, voor God; en nu vanuit een steviger fundament.
Is jouw hart open voor jezelf?
Met de kennis van nu had ik mezelf meer zachtheid in dit wederopbouwproces gegund. Want nu, nu ik het contact met de Bron eindelijk weer een beetje toe kan laten, besef ik: wat is de liefdevolle steun, inspiratie, verwondering, relativering en het ruimere perspectief die een gezonde spiritualiteit biedt, juist welkom bij zo’n zelfontwikkelingsproces!
Net als de zachtheid voor mezelf; het fundament dat ik miste. Die zelfliefde bypasste ik met alles, ook met spiritualiteit. Terwijl een gezonde spiritualiteit zelfliefde en zelfzorg juist stevig integreert.
Zelfs de zo dienstbare Jezus drukte ons op het hart: je naaste liefhebben zoals jezelf. Hij ging er gewoon van uit dat we om te beginnen onszelf liefhebben!
Is jouw hart wel open voor jezelf?
Zelfliefde is het fundament, ons basisreservoir van waaruit wij ons spirituele werk kunnen doen. Vanuit zelfcompassie kunnen we steeds verder verzachten, openen, liefhebben, ons overgeven aan de de levensstroom en ons verbinden met alles en iedereen.
Het zal waarschijnlijk altijd een valkuil voor me blijven.
GGS
Wat ik wil zeggen is:
Laat psychologisch-emotioneel werk en spiritueel werk hand in hand gaan, als een ritssluiting.
Wat heb je te voelen? Welke levenslessen heb je te leren? Welke wonden heb je te helen?
Ben je bereid om te verzachten en je hart echt open te stellen, dus ook voor alle lastige gevoelens? Om je eigen weg naar God te vinden, zonder welke bypass dan ook?
Dat is een levenslang werk in uitvoering. Een steeds subtieler (leer)proces.
Tot zover mijn pleidooi voor een duurzame GGS: een Geestelijk Gezonde Spiritualiteit.
Foto: Eelco van Wieringen
––––––––––––––––
